Prije tri godine na izboru za pjesmu Evrovizije Srbiju je predstavljala Konstrakta, mojim ispisnicima poznata prije svega kao pjevačica grupe Zemlja gruva. Sjajnog glasa, koja je, kako se obično to kaže, solo karijeru započela pod umjetničkim pseudonimom Konstrakta, iza koga se krije jedna kompleksna Ana Đurić, arhitektica i prije svega umjetnica. Njen istup iz Zemlje gruva obilježili su vizuelno upečatljivi nastupi, spotovi, tekstovi, naravno muzika i, prije svega, filozofija, tj. ideje koje su na specifičan način predstavljene kroz njene performanse.
To stavljanje ideje iznad izraza, u prvi plan, u umjetnosti se naziva – koncept. Iako je kao pravac nastao šezdesetih godina prošlog vijeka, obrise konceptualnih prikaza možemo naći i mnogo ranije i u mnogo drevnijim umjetničkim predstavama. Koncept je zanimljiv jer angažuje malo više razum nego emocije. On pretenduje na čula, ali ta čula ne teže da nas bace u emotivni trans, već treba da nas natjeraju da mislimo.
Kada se pojavila sa izvođenjem pjesme „In corpore sano“, pred sam nastup na Evroviziji, evrovizijski „fanovi“ i „influenseri“ (za koje do tada nisam znala ni da postoje), ali sam ih i sama, obradovana njenom tadašnjom pojavom, malo istražila na društvenim mrežama, bili su kao u nekom stanju malog šoka. Gledali su je i razmišljali šta ta predstavnica Srbije želi da kaže, jer se – to nije bilo ni skriveno – iza te koreografije, scenografije, muzike i teksta koji su prevodili, ali im i dalje nije bilo jasno, krije neka dublja poruka. Pitali su se da li je poruka „antivakserska“, šta zastrašujuće želi da poruči kroz performans, pri tome sve mašući rukama uz koreografiju i pjevajući „biti zdrava“, i dalje nemajući pojma šta to znači, ali učestvujući svim svojim bićem. Tajna uspješnog koncepta nalazi se, zapravo, upravo tu — u toj zapitanosti tiktok, instagram i jutjub influensera o ideji koja se krije iza estetski zanimljivog i, prije svega, privlačnog sadržaja.
Koncept, iako se vezuje za kasniji period u istoriji umjetnosti i ne korespondira direktno sa periodom koji se pojavio ranije — simbolizmom, ima nešto od simbolizma u sebi. Jer simbol takođe aludira na ideju, ali unutar umjetničkog pravca koji se razvija u drugoj polovini devetnaestog vijeka on kroz simbol prvenstveno priziva emociju. Međutim, u opštečovječanskom iskustvu emocija i ideja su neodvojive.
Daleko od toga da je Konstrakta prvi srpski konceptualista, ali je zanimljiva i danas javnosti lakše dostupna sljedbenica niza konceptualnih umjetnika koji su se pojavili na jugoslovenskoj umjetničkoj sceni vrlo brzo nakon Drugog svjetskog rata, okupljeni oko Akademije umjetnosti u Beogradu.
Ali da ne bih ja u ovom tekstu akcentualizovala stvari koje ne poznajem dovoljno, ja ću se pokušati baviti konceptom hrišćanske umjetnosti. Kada govorimo o hrišćanskoj umjetnosti, prosto ne možemo dovoditi konceptualizam kao pravac u kontekst iste zbog vremenske neusaglašenosti njihovog pojedinačnog nastanka. Ipak, iako danas već možemo imati, i imamo, konceptualistički pristup hrišćanstvu kroz umjetnost, razvoj umjetnosti kod hrišćana u svojim počecima bio bio je strogo simbolički. Hrišćani su sa javnošću komunicirali isključivo putem simbola. Čuveni simboli su jagnje, dobri pastir, riba i krst, koji u prvo vrijeme uopšte ne ukazuje na krst raspeća, već na posljednje slovo jevrejske azbuke, tzv. „tav“, pandan grčkoj „omegi“, koja je kraj alfabeta i kraj svijeta, i Božije prisustvo i sada i tada, a kasnije kroz istoriju se preoblikuje aludirajući na istorijski događaj raspeća. Već u to rano vrijeme simbolizam u velikoj mjeri više ukazuje na ono što bismo danas nazvali konceptom, nego simbolizmom kao umjetničkim pokretom koji datira na prelazu 18. na 19. vijek. Svi ti ranohrišćanski simboli ne aludiraju na emociju, što je osnovni zadatak simbolizma, već upravo na ideju. Šta se krije iza predstave lađe, jagnjeta i ko je dobri pastir?
Oslobađanjem hrišćanstva i njegovim uplivom u kulturu predhrišćanskog nasljeđa, na koju se hrišćanski orijentisani umjetnici oslanjaju, koncept ne izostaje, bar kad su u pitanju najveći dometi hrišćanske umjetnosti, a oni svakako spadaju u domen arhitekture. Koncept koji stvara jedan hrišćanski hram, na istoku ili na zapadu, sastoji se od oblika, boje, prostorne orijentacije, slike i akustike koja ga krasi. Ideja vizantijskog hrama rotonde ili upisanog krsta sa kupolama jeste liturgijsko prisustvo Boga, a gotske katedrale, koja nastaje u doba scholastike, pokušaj da Boga prikažemo kao stvarnog, ali nedokučivog. I u jednom i u drugom slučaju ideja Boga je prisutna na konceptualan i — značajno je napomenuti, jer se radi o prvim umjetničkim dometima tog tipa — multimedijalan način.
Danas ta ideja u velikoj mjeri izostaje. Spajanje carstva i hrišćanstva u umjetnost donosi carsku slavu i ideja vodilja se vrlo brzo mijenja. Prisustvo Boga se podrazumijeva, i akcentuju se emocija i patos. Nažalost, insistiranje na osjećanjima (lijepim) na uštrb ideje, misli i znanja neminovno vodi u kič, a kič u pražnjenje duhovnih depoa. Iz tog razloga danas ideju Boga često u čistijoj formi i lakše možemo pronaći u oblicima umjetnosti koji ne bježe od koncepta, kao što su slikarstvo, muzika i književnost.
Kada Konstrakta pjeva „Šta će meni ko? Imam tebe“, pri tome u novom triptihu (hrišćanski termin za ikonu sastavljenu iz tri dijela), kako naziva svoje spletove od tri numere, preispituje suživot sa vještačkom inteligencijom, ponovo kroz multimedijalni nastup uvlačeći nas u problem, ona je mnogo bliža problematici koja treba da potrese hrišćanina od prosječne crkvene propovijedi koja pokušava da aludira na isto. Koncept koji nam otvara problem usamljenosti, otuđenosti, međusobnog nerazumjevanja isti je onaj koji otvara i problem Boga i čovjeka kao bogolikog bića, kome to sve sa čime se suočava predstavlja problem.
Umjetnost koja kopira, pretpostavlja određene istine kao dovršene, prosto više nije dovoljna, koliko god bila visokog dometa. Ulazak u Sikstinsku kapelu, ili za nas pravoslavne Aja Sofiju, ne pokreće odavno u posmatraču više od divljenja i, možda, žala (kad je Sveta Sofija u pitanju) za izgubljenom ljepotom. Ali ideja, koja vodi smislu, isčezava.
Ipak ona — potreba za smislom — ostaje i probija se kroz najtmurnija stanja duše. Ta ideja o nečemu ili Nekome ko ili šta nas nadilazi nalazi svoje mjesto i projavljuje se kroz umjetnički koncept koji će u obzir uzeti mnoštvo materijalnih i duhovnih pojava svoga vremena da bi nas uveo u razmišljanje o vječnim istinama. Pogledaćemo film, čuti muziku, pročitati knjigu ili uživati u bilo kojoj drugoj umjetnosti koja nema strogo religijski predznak, a ona će nas vratiti u predvorje hrama na koje smo u metežu svakodnevice zaboravili. Sa umjetnošću je tako — samo ako nastaje iz dubokih autentičnih nemira duše, pri tome ne pretendujući na značaj koji će potencijalno proizvesti u onome ko je konzumira, sebi pribavlja veliku moć.
U tom kontekstu, „šta će meni ko?“, „mekano nek je prokleto“, „biti zdrava“ znače, pogađaju i otvaraju toliko toga, a scena u kojoj otmjena gospođa — stara Beograđanka — na početku prvog Konstraktinog triptiha sjedi na svom kauču sa pogledom na Geneks i pita se: „Zar ja da umrem?“ — samo jedno. Vječno i (ne)riješivo.
“Svečanik” mart, 2026